Ayurveda mein anupaan se matalab yah hai ki, jab mukhya aushadhi khayi jati hai to vah aushadhi kis dravya ke saath khayi jaye jisase dava ki karya kari shakti adhik ho jaye aur dava adhik tezi se phayada kare, jo dravya aushadhi ke saath sevan kiye jate hain, vah anupan dravya kahe jate hain, udaharan ke liye yadi Lavan Bhaskar churna ko matthe ke saath ya dahi ke saath khaya jata hai to maththa ya dahi anupaan kaha jayega

 Ise is prakar se bhi kah sakatey hain ki jo drav padarth jaise ghe, chashani, shrbat aur shahad, ityadi jis jis padarh mein dava milakar khayi jaye athava aushad ke oopar se dodh, ya maththa, chchachch, pani, ark, kadha, asava, airsta ityadi khaye jate hain to ise “ANUPAN”  kahatey hain

###############

KUCHCH ROGON KE ANUSAAR ANUPAN

1.    Jwar mein : Tulasi ki chay, shahad, tulasi ke patton ka ras, adarakh ka ras, paan ka ras, mishri ki chashani

2.    Vata Jwar mein : Shahad, giloy ka ras, patasan ka kasay, chirayata ka kadha, Tulasi ka ras, lavang ka pani

3.    Pitta ka jwar mein; Patol patra ras, Pittapapada ka rad ya kadha, Giloy ka ras ya kadha, nimbu ke chchilake ka ras ya kadha, whiberadi kadha, Mustakadi kwath

4.    Sleshama jwar mein; shahad, paan ka ras, adarakh ka ras, tulasi ka ras, tulasi ka adha,

VISHAM JWAR ; Madhu, pippali churna, harsingar ke patton ka ras, Bel ki pattiyon ka ras,Bel ki chchal ya jad ka churna, nagarmotha, Indrayav, patha mool, aamra beej, Anar ki jad ya anar ke chchilkon ka churna, dhay ke phul, kutaj ki chchal ka churn

SANNIPAT JWAR MEIN; Adarakh, ka ras, tulasi ka ras, sahajane ka ras, Dashmul kadha, Tagaradi kadha, Kantakaryadi kadha, nagaradi kadha, pippalimul kwath,  

SHIT JWAR ; bhangare ka ras, kalimirch ka kadha, garam jal

1. JIRNA JWAR;  shahad, Pippali, jira guad ya jira shakkar ya jira mishri ka mishran, vardhaman pippali, Sitopaladi churna aur shahd, shitopaladi churna aur ghee, Dharishna dudh ya garam kiya hua doodh aur shakkar tatha sonth ka churna

    

   ATISAAR MEIN ;  matha, chchachch, chawal ka dhowan, kutaj ki chchal ki jad  ko sil par pis kar nikala swaras, dhanyapanchak kadha, belgiri ka kadha

    

   AAMANSHA MEIN ; chchachch, jwar ke saath  ho to shahad yadi rakta mila hua ho to aam ka ras, kakadi ka pani athava isabagol ka him, saunf ka ark

    

   SANGRAHANI MEIN ;  chchachch , matha, dahi ka nitara hua pani

   KHUNI BAVASIR MEIN : makkhan, mishri, nagkeshar, ghee , shakkar, aawale ka churna, aawale ka murabba

    

   BADI BAVASIR MEIN; ghee aur Triphala churna

   AJEERNA MEIN : garam pani, hing aur sendha namak yukta chchachch ya nimbu ka ras, pyaj aur pudine ka ras, ajwayan ka phant, saunf ka phant, papal, piapla mul, chitrak , kali mirch, sonth aur hing inaka churna, garam pni mein nimbu nichodkar, shankhadrav mila hua pani, sodawater

   अग्नीमांद्य रोग में : गरम पानी पीने को दॆ, पान खानॆ कॊ दॆं

   विशूचिका में ; अजीर्ण में कहे गये अनुपान का सॆवन करें

   भस्मक रॊग में ; पका कॆला और घी

   क्रमी रोग में ; वायविडंग, शहद, अनार की जड का कवाथ, अनानास के पत्तों का रस, खजूर, भिन्डी, चम्पा की पत्तिओं का रस, निरगुन्डी का रस

   पान्डु रॊग में ; त्रिफला और शहद, त्रिफला और मिश्री, गॊमूत्र, गन्ने का रस, मुसम्मी का रस, अनार का रस,

   कामला में ; त्रिफला और शक्कर, कुट्की चूर्ण, और शक्कर